Κατηγορίες περιβαλλοντικών πιέσεων

Ο τουρισμός περιλαμβάνει πολλές δραστηριότητες που επιφέρουν αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Οι επιπτώσεις αυτές μπορεί να είναι είτε άμεσες, όπου οι επιδράσεις προέρχονται απευθείας από την κύρια δραστηριότητα, είτε έμμεσες, όπου οι επιδράσεις προέρχονται από δραστηριότητες που εξαρτώνται από την κύρια δραστηριότητα ή το αντίθετο, και επηρεάζουν το περιβάλλον σε τοπικό, περιφερειακό ή διεθνές επίπεδο, ενώ εμφανίζονται όταν η τουριστική ανάπτυξη της περιοχής ξεπεράσει τα όρια της φέρουσας ικανότητας. Επιπλέον, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις του τουρισμού διαχωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: επιπτώσεις που προκαλούνται από α) την παραμονή των τουριστών σε μία περιοχή και τη μετακίνησή τους από, προς και μέσα σε αυτήν την περιοχή, β) τις δραστηριότητες των τουριστών (π.χ. πεζοπορία κλπ.) και γ) την κατασκευή, λειτουργία και συντήρηση των τουριστικών υποδομών (Davies & Cahill, 2000, Μαλέκα, 2014, Μιχαηλίδου, 2017).

Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις συχνά είναι σύνθετες, καθώς δεν προκαλούνται αποκλειστικά από την τουριστική δραστηριότητα, αλλά και από άλλες δραστηριότητες, οι οποίες συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με τον τουρισμό (π.χ. συγκοινωνίες, υπηρεσίες, εμπόριο κλπ.). Επιπλέον, σε μια περιοχή δεν είναι απαραίτητο να υπάρχουν όλες οι περιβαλλοντικές πιέσεις που θα αναφερθούν στη συνέχεια, καθώς κάθε τόπος έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά που μπορεί να επηρεάζονται (Κομίλης και Βαγιονής, 1999, Inskeep, 1991).

των τουριστών. Η κατανάλωση ενέργειας στα καταλύματα σχετίζεται με τη θέρμανση, τον κλιματισμό, τη ψύξη, το φωτισμό, το μαγείρεμα, την καθαριότητα, τη χρήση ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, αλλά και με την αφαλάτωση και διαχείριση υγρών αποβλήτων – στις περιοχές που η τελευταία υπάρχει (Tsoutsos et al., 2013). Σε αυτό το είδος, συγκαταλέγεται και η χρήση ενέργειας για την κατασκευή και συντήρηση των καταλυμάτων και των οδών, καθώς και η ενέργεια για την προμήθεια ειδών διατροφής και άλλων καταναλωτικών προϊόντων, απαραίτητων για τη λειτουργία του καταλύματος και την εξυπηρέτηση των τουριστών (Μιχαηλίδου, 2017). Το δεύτερο είδος αφορά τις δραστηριότητες των τουριστών, οι οποίες περιλαμβάνουν επισκέψεις σε σημεία ενδιαφέροντος για λόγους αναψυχής, σε αξιοθέατα, όπως αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία κλπ., σε χώρους διασκέδασης, όπως κινηματογράφοι, χώροι εστίασης-μπαρ κλπ. και σε αθλητικές δραστηριότητες, όπως καταδύσεις, γκολφ, ιππασία κλπ. (Becken & Simmons, 2002).

Εν κατακλείδι, η τουριστική ανάπτυξη μιας περιοχής σχετίζεται και με την αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας, η οποία απαιτεί την αύξηση της παραγωγής ενέργειας. Σε  περιοχές και περιόδους έντονης τουριστικής κίνησης, ειδικά, η κατανάλωση ενέργειας αυξάνεται κατακόρυφα, επιφέροντας αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (Τσάρτας κ.ά., 2010, Τζούφη, 2010). Παρόλα αυτά, δεν είναι μόνο η αύξηση του τουρισμού, που αυξάνει την κατανάλωση ενέργειας στις τουριστικές περιοχές, αλλά και οι αλλαγές στις κατά κεφαλήν απαιτήσεις για ενέργεια, που είναι αποτέλεσμα των νέων καταναλωτικών προτύπων (π.χ. χρήση κλιματισμού) (Κοκκώσης και Τσάρτας, 2001, Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003). Για παράδειγμα, στα νησιά της Καραϊβικής η κατά κεφαλήν κατανάλωση ενέργειας από τους τουρίστες είναι υψηλότερη από αυτήν των κατοίκων και συνεπώς, στις περιόδους τουριστικής αιχμής αρκετές περιοχές υφίστανται διακοπές ηλεκτρικού ρεύματος (Ανδριώτης, 2005).

•	Ατμόσφαιρα και κλιματική αλλαγή

Σύμφωνα με τους Κοκκώση και Τσάρτα (2001), ο τουρισμός, όπως και κάθε δραστηριότητα, συμβάλλει στην επιβάρυνση της ατμόσφαιρας. Η εκτενής χρήση οχημάτων εσωτερικής καύσης που χρησιμοποιούνται για την μεταφορά τουριστών, αλλά και η αύξηση της καύσης ορυκτών καυσίμων για την παραγωγή ενέργειας, συμβάλλουν στην αύξηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Πιο συγκεκριμένα, η ατμόσφαιρα μπορεί να επιβαρυνθεί από τις τουριστικές δραστηριότητες, είτε άμεσα, μέσω των μεταφορών, είτε έμμεσα, από την

κατανάλωση ενέργειας στις διάφορες εγκαταστάσεις (π.χ. μαγειρεία, εγκαταστάσεις κεντρικής θέρμανσης, ψύξης κλπ) (Μαλέκα, 2014).
Συμπληρωματικά, οι μεταφορές όλων των ειδών (αεροπορικές, οδικές, σιδηροδρομικές) αυξάνονται σε έναν τουριστικό προορισμό, όταν αυξάνεται ο αριθμός των επισκεπτών και η κινητικότητά τους. Επομένως, σε ορισμένες περιοχές, και κυρίως σε αυτές που συγκεντρώνονται αξιόλογα τουριστικά αξιοθέατα, αυξάνεται η ρύπανση του αέρα, λόγω  της υπερβολικής χρήσης των μεταφορών από τους τουρίστες. Ακόμα, σε ανοιχτές περιοχές που δεν υπάρχει βλάστηση, μπορεί να παραχθεί μόλυνση με τη μορφή σκόνης και αιωρούμενων σωματιδίων στον αέρα, με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος για τη δημόσια υγεία των κατοίκων ή των τουριστών. Επιπλέον, οι εκπομπές των αεροπορικών μεταφορών μεταβάλλουν τη σύνθεση της ατμόσφαιρας, και επομένως επιδρούν στην κλιματική αλλαγή και τη μείωση του στρατοσφαιρικού όζοντος (Inskeep, 1991, Jenkins and Lickorish, 2004, Βαρβαρέσσος, 2000, Ηγουμενάκης κ.ά., 1998, Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003, Μαλέκα, 2014).

Παράλληλα, ο τουρισμός έχει αναγνωριστεί ότι συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή. Στο Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (United Nations Framework Convention on Climate Change – UNFCCC), η κλιματική αλλαγή ορίζεται ως «αλλαγή του κλίματος που αποδίδεται άμεσα ή έμμεσα σε ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία μεταβάλλει τη σύνθεση της ατμόσφαιρας του πλανήτη, και δεν συμπεριλαμβάνεται στις φυσικές κλιματολογικές διακυμάνσεις που παρατηρούνται κατά τη διάρκεια συγκρίσιμων χρονικών περιόδων» (Ποδηματά, 2012)1.
Συμπερασματικά, όπως ο τουριστικός τομέας συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή, έτσι κι αυτή με τη σειρά της αναμένεται να επηρεάσει τον τουρισμό. Με άλλα λόγια, η κλιματική αλλαγή θα προκαλέσει πιθανή μεταβολή στις επιλογές των τουριστών για τους προορισμούς που θα επισκεφτούν, με αποτέλεσμα να ταξιδεύουν σε περιοχές με χαμηλότερες θερμοκρασίες και κατά συνέπεια σε περιοχές με καλύτερη θερμική άνεση (Μουσιόπουλος, 2014 σε Μαλέκα, 2014). Επιπλέον, η κλιματική αλλαγή μπορεί να επιφέρει: α) φθορές στις παράκτιες τουριστικές υποδομές, β) υποβάθμιση των τουριστικών υποδομών, εξαιτίας της απουσίας επαρκών φυσικών πόρων (π.χ. έλλειψη χιονιού στα χιονοδρομικά κέντρα), γ) υφαλμύρωση του νερού, όπως προαναφέρθηκε, δ) ελάττωση του διαθέσιμου νερού, λόγω μείωσης των βροχοπτώσεων και ε) μείωση των οικοτουριστικών υποδομών και δραστηριοτήτων (Ποδηματά, 2012).

1 Η κλιματική αλλαγή προκαλείται από τα αέρια του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα, τα οποία παράγονται από την καύση ορυκτών καυσίμων. Αναλυτικότερα, η καύση ορυκτών καυσίμων απελευθερώνει διοξείδιο του άνθρακα (CO2), οξείδια του αζώτου (NOΧ), υδρογονάνθρακες (HC), μονοξείδιο του άνθρακα (CO), αιθάλη/καπνό (C), χημικές ενώσεις του θείου (κυρίως διοξείδιο του θείου-SO2), μη πτητικούς υδρογονάνθρακες (NMVOC) και υδρατμούς (Η2Ο). Οι εκπομπές αυτές μετατρέπουν τη σύνθεση της ατμόσφαιρας και επηρεάζουν τους βιοχημικούς κύκλους. Ακόμη, έχουν σύνθετες και αλληλεπιδρούσες επιπτώσεις στη βιόσφαιρα και κυρίως, από το μετασχηματισμό τους μέσω φυσικοχημικών διεργασιών. Επιπλέον, οι παραπάνω εκπομπές συνδέονται και με τα φαινόμενα της όξινης βροχής και της φωτοχημικής ρύπανσης (Μουσιόπουλος, 2012 σε Μιχαηλίδου, 2017, Μαλέκα, 2014, Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003, Τσάρτας κ.ά., 2010).
•	Θόρυβος

Η ηχορύπανση από τα μέσα μεταφοράς, όπως αεροπλάνα, αυτοκίνητα, λεωφορεία κλπ., καθώς και από τα ποικίλα ψυχαγωγικά οχήματα (π.χ. ταχύπλοα), αποτελεί είναι ιδιαίτερο πρόβλημα της σύγχρονης εποχής για τις τουριστικές περιοχές. Τα επίπεδα του θορύβου αυξάνονται, ακόμη, όταν αυξάνεται και ο αριθμός των επισκεπτών σε έναν τουριστικό προορισμό, και ιδιαίτερα σε περιοχές που συγκεντρώνονται πολλά τουριστικά οχήματα και αξιοθέατα. Η μεγάλη ένταση θορύβου μπορεί να φτάσει σε ενοχλητικά ή δυσάρεστα επίπεδα, με αποτέλεσμα να προκαλεί στρες και προβλήματα υγείας είτε για τους τουρίστες, είτε για τους ντόπιους κατοίκους. Επιπλέον, προξενεί διαταραχές στην άγρια φύση, ειδικά στις ευαίσθητες περιοχές, όπως είναι οι προστατευόμενες. Για παράδειγμα, ο θόρυβος που προκαλείται από τα μέσα μεταφοράς, μπορεί να αποτελέσει αιτία απομάκρυνσης κάποιων ειδών από τη γύρω περιοχή ή μετατροπή της φυσικής συμπεριφοράς των ζώων (Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003, Βαρβαρέσσος, 2000, Inskeep, 1991, Jenkins and Lickorish, 2004,
Page, 2006).

•	Τοπίο/Αισθητική

Οι τουριστικές εγκαταστάσεις, όπως τα ξενοδοχεία και τα καταλύματα, αρκετά συχνά διαφοροποιούνται από τα φυσικά χαρακτηριστικά και την τοπική αρχιτεκτονική του τουριστικού προορισμού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, το τοπίο να υποβαθμιστεί και να καταστεί απωθητικό είτε για τους τουρίστες, είτε για τους ντόπιους κατοίκους της περιοχής. Η κάλυψη ζωτικού χώρου από το φυσικό περιβάλλον για τις βασικές και τις συνοδευτικές εγκαταστάσεις του τουριστικού τομέα, όπως μαρίνες, εξέδρες και προστατευτικά αναχώματα, αλλάζουν τη φυσιογνωμία των ακτών και των ορεινών περιοχών. Η οπτική ρύπανση μπορεί να προέρθει και από άλλες πηγές. Πιο συγκεκριμένα, η χρήση ακατάλληλων δομικών υλικών, η κακή διάταξη των τουριστικών εγκαταστάσεων, η ανεπαρκής ή ακατάλληλη χωροταξία, όπως επίσης η χρήση μεγάλων και ακαλαίσθητων διαφημιστικών πινακίδων, η κακή συντήρηση των κτιρίων και του εξωτερικού χώρου, η ανεξέλεγκτη απόθεση αποβλήτων στο χώρο, καθώς και η έλλειψη καθαριότητας της περιοχής μπορούν να οδηγήσουν σε αισθητική ρύπανση και υποβάθμιση του τοπίου (Jenkins and Lickorish, 2004, Inskeep, 1991, Βαρβαρέσσος, 2000, Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003).

Συμπληρωματικά, είναι άξιο να αναφερθεί ότι μπορεί να προκύψει αισθητική αλλοίωση  του τοπίου, εξαιτίας της μαζικής παραγωγής τουριστικών συγκροτημάτων, η οποία διατηρεί ίδια μορφολογία. Ακόμη, η άναρχη τουριστική ανάπτυξη επιφέρει ριζικές αλλαγές σε πολλούς παράκτιους οικισμούς, καθώς μεταβάλλονται από γραφικά ψαροχώρια σε αστικές περιοχές, με τσιμεντένια θαλάσσια μέτωπα και πολυώροφες πολυκατοικίες. Χαρακτηριστικές τέτοιες περιπτώσεις αποτελούν ο Άγιος Νικόλαος στην Κρήτη και η Ιτέα της Π.Ε. Φωκίδας (Τσουλίδου, 2013).

•	Γη/Έδαφος

Οι κυριότεροι φυσικοί πόροι του εδάφους είναι τα δάση, η άγρια φύση, το εύφορο έδαφος, τα ορυκτά, τα ορυκτά καύσιμα κλπ. Οι αυξημένες τουριστικές κατασκευές και οι ψυχαγωγικές εγκαταστάσεις έχουν εντείνει την πίεση σε αυτούς τους πόρους. Στον τουριστικό τομέα, η παρέμβαση στο περιβάλλον για την κάλυψη των αναγκών των τουριστών δεν μπορεί να αποφευχθεί. Έτσι, η αυξημένη τουριστική ανάπτυξη αυξάνει την πίεση που ασκείται στο έδαφος και στους πόρους της γης. Στην ανάπτυξη τουριστικών υποδομών για στέγαση, τροφοδοσία νερού, αναψυχής και εστιατόρια εντάσσονται συνήθως η εξόρυξη άμμου, η διάβρωση της παραλίας, η διάβρωση του εδάφους και του χώματος, αλλά και η υποβάθμιση του εδάφους, όταν δημιουργούνται νέοι δρόμοι και αεροδρόμια. Για παράδειγμα, ο κακός σχεδιασμός, σε συνδυασμό με τη χωροθέτηση λιμενικών έργων, κυματοθραυστών και άλλων κατασκευών στην ακτογραμμή, επηρεάζει τις διαδικασίες μορφοποίησης του εδάφους, οδηγώντας σε παράκτια διάβρωση (Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003, Τσάρτας κ.ά., 2010, Τσουλίδου, 2013, Gössling, 2002).

Συμπληρωματικά, σημαντικές επιπτώσεις στο υπέδαφος προκύπτουν και από την απόθεση στερεών αποβλήτων από τις ξενοδοχειακές μονάδες ή απορριμμάτων από τους τουρίστες εντός ή εκτός των τουριστικών καταλυμάτων (Μαλέκα, 2014). Τέλος, η παραθεριστική κατοικία, σύμφωνα με τον Βαρβαρέσσο (2000), καταστρέφει την υπαίθρια γη, καθώς προκαλεί τον κατακερματισμό του εδάφους, ενώ η κατασκήνωση σε περιοχές που δεν είναι κατάλληλες για αυτό το σκοπό, υπάρχει περίπτωση να οδηγήσει σε συμπίεση του εδάφους, καταστροφή της βλάστησης, αλλά και σε άλλα παρόμοια προβλήματα στη γη (Gartner, 2001).

•	Οικοσυστήματα – Χλωρίδα, Πανίδα

Καταρχήν, σύμφωνα με τους Καρβουνή και Γεωργακέλλο (2003), «ένα οικοσύστημα είναι μια γεωγραφική περιοχή που περιλαμβάνει όλους τους ζώντες οργανισμούς (ανθρώπους, φυτά, ζώα και μικροοργανισμούς), το φυσικό τους περιβάλλον (όπως το χώμα, το νερό και ο αέρας) και τους φυσικούς κύκλους που υποστηρίζουν αυτά».

Συμπληρωματικά, σύμφωνα με τους Ηγουμενάκη κ.ά. (1998), τα φυσικά οικοσυστήματα
«αποτελούν δυναμικά πολύπλοκα πλέγματα αλληλεπιδράσεων», τα οποία ανάλογα με την οικολογική τους ευστάθεια, την εξάρτησή τους από την τροφή ή την ενέργεια, την ικανότητα αυτορρύθμισης και το μέγεθος των ανθρώπινων παρεμβάσεων, διακρίνονται σε πέντε κατηγορίες:

•	σε σταθερά (αναλλοίωτα),
•	σε επηρεαζόμενα από ανθρώπινες δραστηριότητες,
•	σε υποβαθμισμένα (με ποικίλες διαταράξεις της οικολογικής ισορροπίας),
•	σε τεχνητά (π.χ. μονοκαλλιέργειες), και
•	σε ασθενή (οικοσυστήματα με πλήρη οικολογική αποδιοργάνωση).

Κάθε οικοσύστημα είναι διαφορετικό: μερικά οικοσυστήματα αντέχουν σε μεγάλες πιέσεις, δίχως να εμφανίσουν υποβάθμιση, ενώ άλλα παρουσιάζουν μικρή ανθεκτικότητα, καθώς ακόμα και οι μικρές αλλαγές μπορεί να προκαλέσουν πολλές και αρνητικές επιπτώσεις. Παρόλα αυτά όμως, η τουριστική ανάπτυξη δεν θα πρέπει να αποφεύγεται σε περιοχές με χαμηλή ανθεκτικότητα, αρκεί να υπάρχει κατάλληλος σχεδιασμός, μιας και αυτά τα μέρη είναι πιθανόν να διαθέτουν πλούσιους φυσικούς πόρους. Η ανθεκτικότητα, επίσης, συνδέεται και με την σπανιότητα. Πιο συγκεκριμένα, όσο πιο ανεπαρκής είναι ένα φυσικός πόρος ή ένα οικοσύστημα, τόσο πιο μεγάλη αξία έχει, ενώ παρουσιάζει και χαμηλότερη ανθεκτικότητα στις αλλαγές (Gartner, 2001).

Οι άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις του τουρισμού στα φυσικά οικοσυστήματα διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες:
•	μεταβολές στη λειτουργία των οικοσυστημάτων,
•	μεταβολές στη δομή των οικοσυστημάτων – απώλεια της βιοποικιλότητας, και
•	μείωση του πληθυσμού σπάνιων ειδών (GFANC, 1997 σε Κοκκώσης και Τσάρτας, 2001).

Αναφορικά με την πρώτη κατηγορία επιπτώσεων, τη λειτουργία των οικοσυστημάτων επηρεάζουν ποικίλες δραστηριότητες, όπως η κατασκευή και η επέκταση τουριστικών υποδομών, η κατασκευή, επέκταση και συντήρηση των οδικών αξόνων και γενικώς όλα τα έργα υποδομών, καθώς παρεμβαίνουν στον υδρολογικό κύκλο, το μικροκλίμα, την επικοινωνία των ειδών, με αποτέλεσμα να περιορίζουν το χώρο των οικοσυστημάτων και  να τον διαταράζουν. Επιπλέον, η χάραξη οδικών αξόνων επηρεάζει την πανίδα της εκάστοτε περιοχής, λόγω θορύβου, ενώ τα καυσαέρια δρουν αρνητικά στη χλωρίδα της. Η επέκταση είτε τουριστικών υποδομών, είτε του οδικού δικτύου καταλαμβάνουν μεγάλη επιφάνεια της γης, καταστρέφοντας συχνά τα οικοσυστήματα, και κυρίως τα παράκτια, όταν τα έργα βρίσκονται σε μικρή απόσταση από την ακτή και επηρεάζουν τον ιζηματογενή κύκλο (Κοκκώσης και Τσάρτας, 2001, Τσάρτας κ.ά., 2010, Βαρβαρέσσος, 2000).

Παράλληλα, τα οικοσυστήματα μπορούν να υποβαθμιστούν και από τις δραστηριότητες αναψυχής των τουριστών. Παραδείγματος χάρη, οι τουρίστες που ασχολούνται με την παρατήρηση των πτηνών ενδιαφέρονται για την αποδημία τους, την παραχείμαση και την ανατροφή τους. Επομένως, πολύ συχνά μπορεί να διακόψουν την επώαση και την αναπαραγωγή των ειδών και να φοβίσουν τα πουλιά, με αποτέλεσμα αυτά να εγκαταλείψουν τις φωλιές τους, να σταματήσουν την αναζήτηση τροφής, αλλά και να αναγκαστούν να φύγουν από τους φυσικούς τους βιοτόπους (Fennell, 2001, Ανδριώτης, 2005). Άλλη σημαντική δραστηριότητα των τουριστών αποτελεί το ψάρεμα στις παράκτιες περιοχές, και κυρίως το υποβρύχιο ψάρεμα, το οποίο μπορεί να συμβάλλει στην εξαφάνιση ορισμένων ειδών ψαριών. Επιπλέον, πολλοί τουρίστες αποτελούν συλλέκτες, οι οποίοι συλλέγουν πτηνά, έντομα, πεταλούδες κλπ., συντελώντας στη μείωση της χλωρίδας και της πανίδας του τουριστικού προορισμού, ενώ η εκτεταμένη χρήση του εδάφους από τους κατασκηνωτές μπορεί να προξενήσει ολική καταστροφή της υπάρχουσας βλάστησης (Βαρβαρέσσος, 2000). Ακόμη, οι δραστηριότητες των επισκεπτών στο χιόνι χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα οχήματα, μπορεί να διαταράξουν τη χειμερινή περίοδο των ζώων και τη συμπεριφορά τους (Inskeep, 1991).

Όσον αφορά τη δεύτερη κατηγορία επιπτώσεων, ο τουρισμός συμβάλλει στη μεταβολή της δομής των οικοσυστημάτων, αλλά και στη μείωση ή/και απώλεια της βιολογικής ποικιλότητας. Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση των υγρών αποβλήτων συμβάλλουν στη δημιουργία ευτροφισμού, ο οποίος οφείλεται για τη μεταβολή της σύνθεσης της βιοκοινότητας των οικοσυστημάτων. Ο ευτροφισμός είναι περιβαλλοντικό πρόβλημα που παρουσιάζεται σε λίμνες ή κλειστούς αβαθείς κόλπους κάτω από ορισμένες συνθήκες. Στην ουσία, δημιουργείται υπέρμετρη αύξηση της συγκέντρωσης θρεπτικών στοιχείων, που προκαλείται από τον εμπλουτισμό των υδάτων με απορροές θρεπτικών στοιχείων από λιπάσματα και απορρυπαντικά. Αποτέλεσμα του ευτροφισμού αποτελεί η μεταβολή της χλωρίδας και της πανίδας των υδροβιότοπων. Παρόμοιες αλλαγές στη σύνθεση της χλωρίδας και της πανίδας εντοπίζονται και στα χερσαία οικοσυστήματα. Παράδειγμα αποτελεί η μεταβολή της δομής των φυτοκοινοτήτων στην αμμουδιά, η οποία οφείλεται στους λουόμενους, στη στάθμευση, τη μετακίνηση οχημάτων κλπ. (Κοκκώσης και Τσάρτας, 2001, Gartner, 2001, Χουλιάρα, 2013).

Συμπληρωματικά, σύμφωνα με τους Καρβουνή και Γεωργακέλλο (2003), η ποικιλία της ζωής πάνω στη Γη και τα φυσικά πρότυπα που αυτή σχηματίζει ορίζεται ως βιολογική ποικιλότητα. Οι επιπτώσεις της απώλειας της βιοποικιλότητας συνοψίζονται ως εξής:

•	Αλληλεπιδρά με βασικές οικολογικές λειτουργίες, όπως η ισορροπία των ειδών, ο σχηματισμός χώματος και η απορρόφηση του αερίου του θερμοκηπίου (CO2).
•	Ελαττώνει την παραγωγικότητα των οικοσυστημάτων, με αποτέλεσμα να μειώνεται η τροφοδοσία των οικοσυστημάτων.
•	Απορρυθμίζει τα οικοσυστήματα και εξασθενεί την ικανότητά τους να ανταπεξέλθουν σε φυσικές καταστροφές, όπως πλημμύρες και ξηρασίες, και σε ανθρώπινες πιέσεις, όπως η ρύπανση και η κλιματική αλλαγή.
•	Θέτονται σε κίνδυνο οι ευκαιρίες για αναψυχή και τουρισμό, η προσφορά των τροφίμων και οι πηγές ξύλου, φαρμάκων και ενέργειας.
Παράλληλα, οι τουρίστες όταν χρησιμοποιούν συγκεκριμένα μονοπάτια, ποδοπατούν τα φυτά και το χώμα, με αποτέλεσμα να προκαλούν συχνά καταστροφή, που μπορεί να επιφέρει απώλεια της βιοποικιλότητας. Οι καταστροφές αυτές είναι πιο έντονες όταν οι τουρίστες αλλάζουν αυθαίρετα τις καθιερωμένες διαδρομές.

Εν κατακλείδι, αναφορικά με την τρίτη και τελευταία κατηγορία επιπτώσεων στα οικοσυστήματα, οι τουριστικές δραστηριότητες μπορεί να παρέμβουν σε ευαίσθητες βιολογικές διαδικασίες που αφορούν σπάνια είδη. Αυτό συμβαίνει, κυρίως, σε περιοχές μη σχεδιασμένης και έντονης τουριστικής δραστηριότητας. Για παράδειγμα, η τουριστική ζήτηση για αναμνηστικά από την άγρια ζωή ολοένα και αυξάνεται, με αποτέλεσμα το κυνήγι και τη λαθροθηρία. Στην Αφρική, για αυτό το λόγο, πολλά άγρια ζώα, αλλά και φυτά έχουν εξαφανιστεί, ενώ στη Μεσόγειο, όπως προαναφέρθηκε, η θαλάσσια ζωή βρίσκεται σε κίνδυνο. Η έντονη τουριστική ανάπτυξη σε αμμώδεις ακτές εμποδίζει τις αναπαραγωγικές διαδικασίες των ζώων που χρειάζονται την άμμο για να εκκολάψουν τα αυγά τους (π.χ. η χελώνα Caretta Caretta, η οποία γεννά τα αυγά της στην παραλία, την εποχή που υπάρχει μεγάλη τουριστική κίνηση στη Ζάκυνθο). Επιπλέον, τα θαλάσσια μηχανοκίνητα σπορ επηρεάζουν αρνητικά τα σπάνια θηλαστικά, καθώς τα αποδιώχνουν

από τις θαλάσσιες περιοχές (π.χ. φώκια Monachus Monachus). Άλλο παράδειγμα αποτελεί η περιορισμένη ευκαιρία μετακίνησης των ερπετών, όπως η Vipera lebetina, στη Μήλο και την Κίμωλο, λόγω της οικιστικής ανάπτυξης και των υποδομών που σχετίζονται με τον τουρισμό. Ακόμη, τα λεγόμενα «σαφάρι», δηλαδή η παρακολούθηση ή/και το κυνήγι της άγριας ζωής στο φυσικό της περιβάλλον, επιδρούν αρνητικά στη συμπεριφορά των ζώων, εξαιτίας των θορύβων και της γενικής αναστάτωσης που προκαλούν οι τουρίστες, όταν ακολουθούν τα άγρια ζώα με διάφορα μέσα μεταφοράς. Τέλος, όσον αφορά τα ενδημικά φυτά, όταν δεν εφαρμόζονται κάποια μέτρα προστασίας, υπάρχει κίνδυνος για αυτά, εξαιτίας της τουριστικής ανάπτυξης (Τσάρτας κ.ά, 2010, Κοκκώσης και Τσάρτας, 2001, Καρβουνής και Γεωργακέλλος, 2003, Ανδριώτης, 2005).